Keseller takmynan 3 milliard ýa-da ondan hem köp keseli ýok etmezden ozal, bu agaç senagatlaşan Amerikanyň gurulmagyna kömek etdi. Olaryň ýitirilen şöhratyny dikeltmek üçin tebigaty kabul edip, abatlamaly bolmagymyz gerek bolup biler.
1989-njy ýylyň bir döwründe Herbert Darling jaň edýär: Bir awçy oňa Nýu-Ýorkuň günbataryndaky Zor jülgesinde Darlingiň emläginde beýik amerikan kaştan agajyna duş gelendigini aýdýar. Darling kaştanlaryň bir wagtlar sebitdäki iň möhüm agaçlaryň biri bolandygyny bilýärdi. Şeýle hem, ol ölüm howply kömelekleriň bu görnüşi bir ýarym asyrdan gowrak wagtlap ýok edendigini bilýärdi. Ol awçynyň diri kaştan görendigi baradaky habaryny eşidende, kaştan agajynyň göwdesi iki fut uzynlykda bolup, bäş gatly jaýa ýetýärdi, ol muňa şübhelenýärdi. "Men onuň nämedigini bilýändigine ynanýarynmy ýa-da ynanmaýarynmy bilmeýärin" diýip, Darling aýtdy.
Darling agajy tapanda, mifiki bir keşbe seretmek ýalydy. Ol şeýle diýdi: "Nusgany ýasamak örän aňsat we kämildi - bu ajaýypdy". Emma Darling agajyň ölýändigini hem gördü. 1900-nji ýyllaryň başyndan bäri şol bir epidemiýa oňa täsir etdi, bu bolsa şeýle kesellerden 3 milliard ýa-da ondan hem köp adamyň ölümine sebäp bolandygy çaklanylýar. Bu, häzirki zaman taryhynda esasan agaçlary ýok edýän ilkinji adam arkaly geçýän kesel. Darling, eger ol şol agajy halas edip bilmese, iň bolmanda onuň tohumlaryny halas ederdi diýip pikir etdi. Diňe bir mesele bar: agaç hiç zat etmeýär, sebäbi golaýda ony tozanlandyryp biljek başga şabaly agaçlary ýok.
Darling meseleleri çözmek üçin inžener usullaryny ulanýan inžener. Indiki iýun aýynda, agajyň ýaşyl örtüginde açyk sary güller saçylanda, Darling öwrenen başga bir şabaly agajynyň erkek güllerinden alnan ok-därileri ok poroşogy bilen doldurdy we demirgazyga tarap sürdi. Bu bir ýarym sagat wagt aldy. Ol agajy kärendesine alan dikuçardan atdy. (Ol israfçylyga pul berip bilýän üstünlikli gurluşyk kompaniýasyny dolandyrýar.) Bu synanyşyk başa barmady. Indiki ýyl Darling ýene synanyşdy. Bu gezek ol ogly bilen birlikde depäniň depesindäki şabaly agaçlara iskeleleri süýräp, iki hepdeden gowrak wagtyň içinde 80 fut beýiklikdäki platforma gurdy. Ezizim örtüge çykyp, başga bir şabaly agajynyň gurçuk ýaly gülleri bilen gülleri süpürdi.
Şol güýz Darlingiň agajynyň şahalary ýaşyl tikenler bilen örtülen çişleri çykardy. Bu tikenler şeýle galyň we ýitidi welin, olary kaktuslar bilen ýalňyşdyryp bolardy. Hasyl ýokary däl, takmynan 100 hoz bar, ýöne Darling käbirini ekdi we umyt baglady. Ol we bir dosty Sirakuzadaky Nýu-Ýork Döwlet Uniwersitetiniň Daşky gurşaw ylymlary we tokaý hojalygy mekdebiniň iki agaç genetiki Çarlz Meýnard we William Pauell bilen hem habarlaşdylar (Çak we Bill aradan çykdy). Olar ýakynda ol ýerde arzan býujetli kaştan barlag taslamasyny başladylar. Darling olara käbir kaştan berdi we alymlardan olary yzyna getirmek üçin ulanyp biljekdigini sorady. Darling: "Bu ajaýyp zat ýaly görünýär" diýdi. "Bütin ABŞ-nyň gündogary." Şeýle-de bolsa, birnäçe ýyl soň onuň öz agajy öldi.
Ýewropalylar Demirgazyk Amerikada ýerleşip başlany bäri, yklymyň tokaýlary baradaky hekaýa köp babatda ýitgi boldy. Şeýle-de bolsa, Darlingiň teklibi häzir köp adamlar tarapyndan hekaýany täzeden gözden geçirmek üçin iň geljegi uly mümkinçilikleriň biri hasaplanýar - şu ýylyň başynda Templeton Dünýä Haýyr-sahawat gaznasy Meýnard we Pauelliň taslamasyna taryhynyň köp bölegini berdi we bu tagalla 3 million dollardan gowrak çykdajy bolan kiçi göwrümli operasiýany ýok etmäge mümkinçilik berdi. Bu uniwersitete berlen iň uly sowgat boldy. Genetikleriň gözlegleri daşky gurşawy goraýjylary bu meselä täze we käte oňaýsyz ýagdaýda ýüz tutmaga mejbur edýär, ýagny tebigy dünýäni abatlamak hökman bitewi Erem bagyna gaýdyp gelmek diýmek däl. Tersine, bu biziň öz üstüne alan rolumyzy, şol sanda tebigatyň inženeri bolmagymyzy aňladyp biler.
Kaştan ýapraklary uzyn we dişli bolup, ýapragyň merkezi damaryna arka-arka birikdirilen iki kiçi ýaşyl arra pyçagyna meňzeýär. Bir ujunda iki ýaprak göwde bilen birikdirilendir. Beýleki ujunda bolsa, olar köplenç gapdala egilýän ýiti uç emele getirýär. Bu garaşylmadyk görnüş tokaýdaky sessiz ýaşyl we gum depelerini kesip geçýär we syýahatçylaryň ajaýyp oý-pikirleri adamlaryň ünsüni özüne çekdi we olara bir wagtlar köp güýçli agaçlary bolan tokaýdaky syýahatlaryny ýatlatdy.
Diňe edebiýat we ýatkeşlik arkaly biz bu agaçlary doly düşünip bileris. Amerikan Çeştan Hyzmatdaşlygy Gaznasynyň ýerine ýetiriji direktory Lýusil Griffin bir gezek ol ýerde şeýle baý çeştanlary görjekdigiňizi ýazypdy, baharda agaçdaky krem ​​reňkli, çyzykly güller "köpükli tolkunlar ýaly dagyň eteginden aşak düşüp", atamyň ýatlamalaryna alyp barýardy. Güýzde agaç ýene-de partlaýar, bu gezek tikenli burçlar süýjüligi örtýär. "Çeştanlar ýetişen wagty, gyşda ýarym buşel üýşürdim" diýip, janly Toro "Walden" atly eserinde ýazypdy. "Şol möwsümde, şol wagt Linkolndaky çäksiz çeştan tokaýynda gezmek örän gyzyklydy."
Kaştanlar örän ygtybarlydyr. Birnäçe ýylyň içinde palamutlary taşlaýan dub agaçlaryndan tapawutlylykda, kaştan agaçlary her güýzde köp mukdarda hoz hasylyny berýär. Kaştanlary siňdirmek hem aňsat: olary arassalap, çigini iýip bilersiňiz. (Tanninlere baý palamutlary ulanyp görüň ýa-da ulanmaň.) Hemmeler kaştan iýýärler: keýik, sincap, aýy, guş, adam. Daýhanlar doňuzlaryny goýberýärler we tokaýda semreýärler. Roždestwo baýramynda daglardan şähere kaştanlar bilen dolu otly gatnawlar amala aşyrylýardy. Hawa, olar hakykatdanam ot bilen ýakyldy. “Käbir ýerlerde daýhanlaryň kaştan satuwyndan beýleki ähli oba hojalyk önümlerinden has köp girdeji alýandygy aýdylýar” diýip, Meýnard bilen Pauelliň soňra işlän mekdebiniň ilkinji dekany William L. Braý aýtdy. 1915-nji ýylda ýazylan. Bu halkyň agajy, olaryň köpüsi tokaýda ösýär.
Şeýle hem, ol diňe iýmit bilen çäklenmän, has köp zady üpjün edýär. Kaştan agaçlary 120 futa çenli ösüp bilýär we ilkinji 50 futa şahalar ýa-da düwünler päsgel bermeýär. Bu agaç kesijileriň arzuwy. Ol iň owadan ýa-da iň berk agaç bolmasa-da, ol örän çalt ösýär, esasanam kesilenden soň gaýtadan ösüp, çüýremeýän wagty. Demir ýol şnurlarynyň we telefon sütünleriniň berkligi estetikadan has ýokary bolansoň, Kaştan senagatlaşan Amerikanyň gurulmagyna kömek etdi. Kaştandan ýasalan müňlerçe ammar, öýler we ybadathanalar henizem dur; 1915-nji ýylda bir awtor munuň ABŞ-da iň köp kesilen agaç görnüşi bolandygyny çaklady.
Gündogaryň köp böleginde - agaçlar Mississippiden Meýne çenli, Atlantik kenaryndan Missisipi derýasyna çenli - kaştan hem şolaryň biridir. Emma Appalaç daglarynda ol uly agaç bolupdyr. Bu daglarda milliardlarça kaştan ýaşaýar.
Fusarium solgunlygynyň ilkinji gezek Nýu-Ýorkda peýda bolmagy dogry, sebäbi ol köp amerikanlylaryň gapysydyr. 1904-nji ýylda Bronks haýwanat bagynda howp astyndaky kestan agajynyň gabygynda geň bir infeksiýa tapyldy. Barlagçylar bakteriýalaryň ýokuşmagyna sebäp bolan kömelekleriň (soňra Cryphonectria parasitica diýlip atlandyryldy) 1876-njy ýylda import edilen ýapon agaçlaryna düşendigini çalt anykladylar. (Adatça görnüşiň girizilmegi bilen aýdyň meseleleriň ýüze çykarylmagynyň arasynda wagt aralygy bolýar.)
Tizden birnäçe ştatdaky adamlar agaçlaryň ölýändigini habar berdiler. 1906-njy ýylda Nýu-Ýork Botanika bagynyň mikology William A. Murrill kesel barada ilkinji ylmy makala çap etdi. Muriel bu kömelekleriň kaştan agajynyň gabygynda sarymtyl-goňur reňkli blister infeksiýasyny döredýändigini we netijede onuň göwdesiniň daşyny arassalaýandygyny belledi. Iýmit maddalary we suw gabygyň aşagyndaky gabyk damarlarynda ýokary-aşak akyp bilmeýän wagty, ölüm halkasynyň üstündäki ähli zatlar ölýär.
Käbir adamlar tokaýdan ýitip gidýän agajy göz öňüne getirip bilmeýärler ýa-da başgalaryň göz öňüne getirmegini islemeýärler. 1911-nji ýylda Pensilwaniýadaky çagalar bagy kompaniýasy bolan "Sober Paragon Chestnut Farm" keseliň "diňe bir gorkudan has köp zat"dygyna ynanýardy. Jogapkärçiliksiz žurnalistleriň uzak möhletli ýaşamagy. Ferma 1913-nji ýylda ýapyldy. Iki ýyl mundan ozal Pensilwaniýa 275,000 ABŞ dollaryny (şol wagt üçin uly pul) sarp etmäge ygtyýar berlen kaştan keselleri komitetini çagyrdy we bu agyry bilen göreşmek üçin çäreleri görmek üçin ygtyýarlyklaryň toplumyny yglan etdi, şol sanda hususy emläkdäki agaçlary ýok etmek hukugyny hem. Patologlar ýangyn öňüni alyş täsirini gazanmak üçin esasy infeksiýanyň öňünden birnäçe mil aralykda ähli kaştan agaçlaryny aýyrmagy maslahat berýärler. Emma bu kömelekleriň ýokançsyz agaçlara böküp biljekdigi we onuň sporalarynyň ýel, guşlar, mör-möjekler we adamlar tarapyndan ýokançlanýandygy mälim boldy. Meýilnama ýatyryldy.
1940-njy ýyla çenli uly kestanlar ýokuşmady diýen ýaly. Häzirki wagtda milliardlarça dollarlyk zyýan ýok edildi. Fusarium solgunlygy toprakda ýaşap bilmeýändigi sebäpli, kestan kökleri ösüp çykýar we olaryň 400 milliondan gowragy henizem tokaýda galýar. Şeýle-de bolsa, Fusarium solgunlygy öz eýesine uly zyýan ýetirmezden ýaşaýan dub agajynda suw howdanyny tapdy. Şol ýerden ol çaltlyk bilen täze kestan tumurcuklaryna ýaýraýar we olary ýere gaýtarýar, adatça olar güllemek tapgyryna ýetmezden has öň.
Agaç senagaty alternatiwalary tapdy: dub, sosna, hoz we kül. Kaştan agaçlaryna daýanýan başga bir esasy pudak bolan aşgarlamak sintetik aşgarlaýjy serişdelere geçdi. Köp garyp daýhanlar üçin çalyşmaly zat ýok: başga hiç bir ýerli agaç daýhanlara we olaryň haýwanlaryna mugt, ygtybarly we köp kaloriýa we belok bermeýär. Kaştan çişmesi Appalaçlaryň öz-özüni üpjün edýän oba hojalygynyň umumy tejribesine soň goýýar we bu sebitdäki adamlary açyk saýlamaga mejbur edýär: kömür känine gitmek ýa-da başga ýere göçmek. Taryhçy Donald Deýwis 2005-nji ýylda şeýle ýazdy: "Kaştanlaryň ölmegi sebäpli, tutuş dünýä öldi, Appalaç daglarynda dört asyrdan gowrak wagt bäri dowam edýän ýaşaýyş däpleri ýok edildi."
Pauell Appalaç daglaryndan we kestan daglaryndan uzakda ulaldy. Onuň kakasy Howa güýçlerinde gulluk edip, maşgalasyna göçüp gitdi: Indiana, Florida, Germaniýa we Merilendiň gündogar kenary. Karýerasyny Nýu-Ýorkda geçiren hem bolsa, onuň çykyşlary Orta Günbataryň açyklygyny we Günortanyň inçe, ýöne aýdyň tarapdarlygyny saklady. Onuň ýönekeý hereketleri we ýönekeý tikin stili biri-biriniň üstüni ýetirýär, jinsi şalwarlar we çäksiz daňly köýnekler bilen tapawutlanýar. Onuň iň halaýan goşulmasy "waý"dyr.
Pauell weterinar bolmagy meýilleşdirýär, genetika professory oňa genetiki taýdan üýtgedilen ösümliklere esaslanýan we öz mör-möjekleriniň we keselleriň öňüni alyş mümkinçiliklerini öndürip bilýän täze, has ýaşyl oba hojalygyny gurmagyň umydyny wada berýänçä. “Men: “Wah, zyýankeşlerden goranyp bilýän ösümlikleri ösdürmek gowy däl we olara hiç hili pestisid sepmegiň zerurlygy ýok” diýip pikir etdim?” diýip, Pauell aýtdy. “Elbetde, dünýäniň galan bölegi şol bir pikiri yzarlamaýar”.
Pauell 1983-nji ýylda Ýuta Döwlet Uniwersitetiniň aspiranturasyna gelende, oňa garşy bolmady. Şeýle-de bolsa, ol biologyň laboratoriýasyna goşuldy we ol wirusyň göbeleklerini gowşadyp bilýän wirusyň üstünde işleýärdi. Bu wirusy ulanmak synanyşyklary gowy netije bermedi: ol agaçdan agaja özbaşdak ýaýramady, şonuň üçin ony onlarça göbelek görnüşi üçin sazlamaly boldy. Muňa garamazdan, Pauell uly agajyň ýykylmagy baradaky hekaýa gyzyklandy we adam tarapyndan döredilen pajygaly ýalňyşlyklaryň ýüze çykmagy üçin ylmy çözgüt hödürledi. Ol şeýle diýdi: "Dünýä boýunça daşalýan harytlarymyzyň ýaramaz dolandyrylmagy sebäpli, biz tötänleýin patogenleri import etdik". "Men pikir etdim: Wah, bu gyzykly. Ony yzyna getirmek mümkinçiligi bar".
Pauell ýitgileri aradan aýyrmak üçin ilkinji synanyşyk däldi. Amerikan kestanlarynyň şowsuzlyga uçrajakdygy belli bolandan soň, ABŞ-nyň Oba hojalyk ministrligi bu görnüşiň amerikan kestanlarynyň ornuny tutup biljekdigini ýa-da tutmaýandygyny bilmek üçin solmaga has çydamly bolan hytaý kestan agaçlaryny ekmäge synanyşdy. Şeýle-de bolsa, kestanlar esasan daşarda ösýär we miwe agaçlaryndan has köp miwe agaçlaryna meňzeýär. Olar tokaýda dub agaçlary we beýleki amerikan äpetleri tarapyndan kiçijikdi. Olaryň ösüşi bökdeldi ýa-da olar diňe öldi. Alymlar şeýle hem ABŞ-dan we Hytaýdan kestanlary bilelikde ösdürip ýetişdirmäge synanyşdylar, ikisiniň hem oňyn häsiýetlerine eýe bolan agajy öndürmek umytlary bilen. Hökümetiň tagallalary başa barmady we terk edildi.
Pauell Nýu-Ýork Döwlet Uniwersitetiniň Daşky gurşaw ylymlary we tokaý hojalygy mekdebinde işläp başlady we ol ýerde laboratoriýada agaç eken genetik Çak Meýnard bilen tanyşdy. Birnäçe ýyl mundan ozal alymlar ilkinji genetiki taýdan üýtgedilen ösümlik dokumasyny döretdiler we temmäkä garşy antibiotiklere garşylyk görkezýän gen goşdular, bu bolsa islendik täjirçilik maksady bilen däl-de, tehniki görkezmeler üçin ulanyldy. Meýnard (Meýnard) täze tehnologiýa bilen meşgullanmaga başlady, şol bir wagtyň özünde oňa degişli peýdaly tehnologiýany gözläp başlady. Şol wagt Darlingiň käbir tohumlary we kynçylygy bardy: amerikan kestanlaryny dikeltmek.
Müňlerçe ýyl bäri dowam edýän däp bolan ösümlik ösdürip ýetişdirmek tejribesinde daýhanlar (we soňky alymlar) islenýän alamatlary bolan görnüşleri çakyşdyrdylar. Soňra genler tebigy ýagdaýda garyşdyrylýar we adamlar has ýokary hilli - has uly, has tagamly miwe ýa-da kesellere garşy durnuklylyk üçin geljegi uly garyndylary saýlaýarlar. Adatça, önüm öndürmek üçin birnäçe nesil gerek bolýar. Bu proses haýal we biraz çylşyrymly. Darling bu usulyň onuň ýabany tebigaty ýaly gowy agajy öndürip biljekdigine geň galdy. Ol maňa: "Meniň pikirimçe, biz has gowy edip bileris" diýdi.
Genetiki inženerçilik has uly gözegçiligi aňladýar: hatda belli bir gen başga bir görnüşden gelip çyksa-da, ony belli bir maksat üçin saýlap alyp, başga bir organizmiň genomyna girizip bolýar. (Başga görnüşlerden genleri bolan organizmler "genetiki taýdan üýtgedilen". Ýakynda alymlar maksatly organizmleriň genomyny gönüden-göni redaktirlemek üçin usullary işläp düzdüler.) Bu tehnologiýa deňsiz-taýsyz takyklygy we tizligi wada berýär. Pauell munuň "tas kämil agaçlar" diýip atlandyrýan - berk, beýik we iýmit çeşmelerine baý bolan, diňe örän anyk düzediş talap edýän amerikan kestanlary üçin örän amatly bolup görünýändigine ynanýar: bakteriýalaryň ýokançlygyna garşylyk.
Hormatly, ylalaşýaryn. Ol şeýle diýdi: “Biziň işimizde inženerler bolmaly”. “Gurluşykdan gurluşyk işine bu diňe awtomatlaşdyrmagyň bir görnüşi”.
Pauell we Meýnard garşylyk görkezýän genleri tapmak, olary kestan genomyna goşmak üçin tehnologiýany işläp düzmek we soňra olary ösdürmek üçin on ýyl gerek bolup biljekdigini çaklaýarlar. “Biz diňe çaklaýarys” diýip, Pauell aýtdy. “Hiç kimiň göbelek garşylygyny berýän genleri ýok. Biz hakykatdanam boş ýerden başladyk”.
Darling 1980-nji ýyllaryň başynda döredilen girdejisiz gurama bolan Amerikan Çestnut Gaznasyndan goldaw sorady. Onuň ýolbaşçysy oňa düýbünden ýalňyşandygyny aýtdy. Olar gibridizasiýa ygrarlydyrlar we daşky gurşawy goraýjylaryň garşylygyny döredýän genetiki inženerçilik babatda seresapdyrlar. Şonuň üçin Darling genetiki inženerçilik işlerini maliýeleşdirmek üçin öz girdejisiz guramasyny döretdi. Pauell guramanyň Meýnard we Pauell üçin ilkinji çeki 30,000 dollara ýazandygyny aýtdy. (1990-njy ýylda milli gurama Darlingiň bölünişikçi toparyny ilkinji döwlet şahamçasy hökmünde özgertdi we kabul etdi, ýöne käbir agzalar genetiki inženerçilige henizem şübheli ýa-da düýbünden duşmançylykly garaýardylar.)
Meýnard we Pauell iş başynda. Tas derrew, olaryň çaklanylýan tertibi hakykatdan daşary bolup çykdy. Ilkinji päsgelçilik laboratoriýada kestany nädip ösdürip ýetişdirmelidigini bilmekdir. Meýnard kestan ýapraklaryny we ösüş gormonyny tegelek, ýumşak plastik Petri gapjygynda garyşdyryp gördi, bu usul terek ösdürip ýetişdirmek üçin ulanylýar. Munuň hakykatdan daşary bolup çykýandygy mälim boldy. Täze agaçlar ýöriteleşdirilen öýjüklerden kök we şaha ösdürip ýetişdirmezler. Meýnard şeýle diýdi: "Men kestany agaçlaryny öldürmekde global lider". Jorjiýa uniwersitetiniň ylmy işgäri Skott Merkl (Skott Merkl) ahyrsoňy Meýnara tozanlandyrmadan indiki tapgyra nädip geçmelidigini öwretdi. Embrionlarda kestany ösüş tapgyrynda ösdürip ýetişdiriň.
Dogry geni tapmak - Pauelliň işi - hem kyn boldy. Ol birnäçe ýyllap gurbaga genlerine esaslanýan antibakterial birleşme barada gözleg geçirdi, ýöne jemgyýetçiligiň gurbagaly agaçlary kabul etmezliginden howatyrlanyp, bu birleşmeden ýüz öwürdi. Şeýle hem, ol kaştanlarda bakteriýalaryň ýokuşmagyna garşy gen gözledi, ýöne agajy goramak köp geniň öz içine alýandygyny anyklady (olar azyndan altysyny anykladylar). Soňra, 1997-nji ýylda bir kärdeşi ylmy duşuşykdan gaýdyp geldi we referat we prezentasiýany sanap geçdi. Pauell "Transgen ösümliklerde oksalat oksidazanyň ekspresiýasy oksalata we oksalat öndürýän kömeleklere garşylyk görkezýär" atly ady belläp geçdi. Pauell wirus barlaglaryndan solgun kömelekleriň kaştan gabygy öldürmek we ony siňdirmegi aňsatlaşdyrmak üçin oksalat turşusyny çykarýandygyny bilýärdi. Pauell, eger kaştan öz oksalat oksidazasyny (oksalaty parçalap bilýän ýörite belok) öndürip bilse, onda özüni goramaga ukyply bolup biljekdigine düşündi. Ol: "Bu meniň Eureka pursadymdy" diýdi.
Görünýär, köp ösümliklerde oksalat oksidaza öndürmäge mümkinçilik berýän gen bar. Çykyş eden ylmy işgärden Pauell bugdaýyň bir görnüşini aldy. Aspirant Linda Polin MakGuigan genleri kaştan embrionlaryna goýbermek üçin "gen tüpeňi" tehnologiýasyny kämilleşdirdi we onuň embrionuň DNK-syna girizilip bilinjekdigine umyt baglady. Gen wagtlaýynça embrionda galdy, ýöne soňra ýitip gitdi. Ylmy iş topary bu usuly taşlap, köp wagt mundan ozal beýleki organizmleriň DNK-syny kesip, olaryň genlerini girizmek usulyny işläp düzen bakteriýa geçdi. Tebigatda mikroorganizmler eýesini bakteriýa iýmitini öndürmäge mejbur edýän genleri goşýarlar. Genetikler bu bakteriýa çozuş etdiler, şonuň üçin ol alymyň isleýän islendik geni girizip biler. MakGuigan kaştan embrionlaryna bugdaý genlerini we marker beloklaryny ygtybarly goşmak ukybyny gazandy. Belok mikroskop astynda şöhlelendirilende, belok üstünlikli girizilendigini görkezýän ýaşyl çyra çykarar. (Topar marker beloklaryny ulanmagy derrew bes etdi - hiç kim ýalpyldap bilýän agajy islemeýärdi.) Meýnard bu usuly "dünýädäki iň owadan zat" diýip atlandyrdy.
Wagtyň geçmegi bilen, Meýnard we Pauell kaştan ýygnamak liniýasyny gurdular, ol häzirki wagtda 1960-njy ýyllarda gurlan ajaýyp kerpiç we tokaý hojalygy ylmy-barlag binasynyň birnäçe gatlaryna, şeýle hem kampusdan daşardaky täze ýalpyldawuk "Biotehnologiýa tizleşdiriji" desgasyna çenli uzalyp gidýär. Bu proses ilki bilen genetiki taýdan meňzeş öýjüklerden ösüp çykýan embrionlary saýlamagy (laboratoriýada döredilen embrionlaryň köpüsi muny etmeýär, şonuň üçin klon döretmek peýdasyz) we bugdaý genlerini goýmagy öz içine alýar. Agar ýaly embrion öýjükleri suw otlaryndan alynýan puding ýaly maddadyr. Embriony agaja öwürmek üçin barlagçylar ösüş gormonyny goşdular. Kiçijik köksüz kaştan agaçlary bolan ýüzlerçe kub şekilli plastik gaplary güýçli fluoressent lampanyň aşagyndaky tekjä ýerleşdirip bolýar. Ahyrsoňy, alymlar köklendiriji gormony ulandylar, asyl agaçlaryny toprak bilen doldurylan küýzelere ekdiler we olary temperatura gözegçilik edilýän ösüş kamerasyna goýdular. Laboratoriýadaky agaçlaryň açyk howada ýaramaz ýagdaýda bolmagy geň däl. Şonuň üçin barlagçylar meýdan synaglary üçin has berk, ýöne henizem çydamly nusgalary öndürmek üçin olary ýabany agaçlar bilen jübütlediler.
Iki ýaz mundan ozal, Pauelliň laboratoriýasynda aspirant bolan Hanna Pilki maňa muny nädip etmelidigini görkezdi. Ol bakteriýalaryň ýokuşmagyna sebäp bolýan kömelekleri kiçijik plastik Petri gapjygynda ösdürip ýetişdirdi. Bu ýapyk görnüşde açyk mämişi reňkli kesel dörediji zyýansyz we diýen ýaly owadan görünýär. Onuň köpçülikleýin ölümiň we ýok edilişiň sebäbidigini göz öňüne getirmek kyn.
Ýerdäki žirafa ýere çöküp, kiçijik nahalyň bäş millimetrlik bölegini belläp, skalpel bilen üç sany takyk kesik ýasady we ýaranyň üstüne çişme çyzdy. Ol olary plastik plýonka bilen ýapdy. Ol: "Bu plýonka ýaly" diýdi. Bu çydamly däl "gözegçilik" agajy bolany üçin, ol apelsin infeksiýasynyň sanjym ýerinden çalt ýaýrap, ahyrsoňy kiçijik şahalary gurşap almagyna garaşýar. Ol maňa öň bejeren bugdaý genlerini öz içine alýan käbir agaçlary görkezdi. Infeksiýa kiçijik agza golaý inçe apelsin dodaklary ýaly kesik bilen çäklenýär.
2013-nji ýylda Meýnard we Pauell Transgenik barlaglardaky üstünliklerini yglan etdiler: Amerikan kestan keseliniň tapylandan 109 ýyl soň, olar solýan kömelekleriň köp mukdary bilen hüjüm edilende-de, özüni goraýan ýaly görünýän agaçlary döretdiler. Ilkinji we iň sahy donorynyň hormatyna ol takmynan 250,000 dollar maýa goýdy we barlagçylar agaçlara onuň adyny dakýarlar. Bu Darling 58 diýlip atlandyrylýar.
Amerikan Çeştan Gaznasynyň Nýu-Ýork bölüminiň ýyllyk duşuşygy 2018-nji ýylyň oktýabr aýynda ýagyşly şenbe güni Nýu-Paltsyň daşyndaky kiçijik bir myhmanhanada geçirildi. Takmynan 50 adam ýygnandy. Bu duşuşyk bir tarapdan ylmy duşuşyk, bir tarapdan bolsa çeştan alyş-çalyş duşuşygy boldy. Kiçi duşuşyk otagynyň arka tarapynda agzalar hoz bilen doldurylan Ziploc haltalaryny alyşdylar. Bu duşuşyk Darling ýa-da Maýnardyň 28 ýylyň dowamynda ilkinji gezek gatnaşmadyk duşuşygy boldy. Saglyk meseleleri olaryň ikisini hem daşarda saklady. “Biz muny köp wagt bäri edýäris we her ýyl diýen ýaly ölüler üçin dymýarys” diýip, klubyň prezidenti Allen Nikols maňa aýtdy. Şeýle-de bolsa, keýp henizem optimistik: genetiki taýdan üýtgedilen agaç ýyllaryň dowamynda agyr howpsuzlyk we netijelilik synaglaryndan geçdi.
Bölümiň agzalary Nýu-Ýork ştatynda ýaşaýan her bir uly kaştan agajynyň ýagdaýy bilen jikme-jik tanyşdyrdylar. Pilkey we beýleki aspirantlar tozanlary nädip ýygnamagy we saklamagy, içerki çyralaryň aşagynda kaştanlary nädip ösdürip ýetişdirmegi we agaçlaryň ömrüni uzaltmak üçin topragy nähili wirus infeksiýasy bilen doldurmagy tanyşdyrdylar. Kaşýu döşli adamlaryň köpüsi öz agaçlaryny tozanlandyrýar we ösdürip ýetişdirýär, olar ýaş alymlara soraglar berdiler.
Bowell ýere çöküp, bu bap üçin resmi däl forma geýdi: jins şalwaryň içine sokup, ýakasy boýly köýnek. Onuň bir maksatly yhlasy - Herb Darlingiň kaştanlary gaýtadan toplamak maksadynyň töwereginde gurnalan otuz ýyllyk karýerasy - akademiki alymlaryň arasynda seýrek duş gelýär, olar köplenç bäş ýyllyk maliýeleşdirme siklinde ylmy-barlag işlerini geçirýärler we soňra umytly netijeler täjirçilik üçin başgalara berilýär. Pauelliň Daşky gurşaw ylymlary we tokaý hojalygy bölüminiň kärdeşi Don Leopold maňa şeýle diýdi: "Ol örän ünsli we tertipli". "Ol perdeleri dakynýar. Ol başga köp zatlara üns bermeýär. Ylmy-barlag ahyrsoňy öňe gidişlik gazananda, Nýu-Ýork Döwlet Uniwersitetiniň (SUNY) administratorlary onuň bilen habarlaşyp, uniwersitetiň ondan peýdalanmagy üçin agajy üçin patent soradylar, ýöne Pauell muňa garşy çykdy. Ol genetiki taýdan üýtgedilen agaçlaryň ilkinji kaştanlar ýalydygyny we adamlara hyzmat edýändigini aýtdy. Pauelliň adamlary bu otagda.
Emma ol olara duýduryş berdi: Tehniki päsgelçilikleriň köpüsini ýeňip geçenden soň, genetiki taýdan üýtgedilen agaçlar indi iň uly kynçylyk bilen ýüzbe-ýüz bolup biler: ABŞ hökümeti. Birnäçe hepde mundan ozal Pauell genetiki taýdan üýtgedilen ösümlikleri tassyklamaga jogapkär bolan ABŞ-nyň Oba hojalyk ministrliginiň Haýwan we Ösümlik Saglygyny Barlamak Gullugyna tas 3000 sahypalyk faýl tabşyrdy. Bu bolsa agentligiň tassyklama prosesini başlaýar: arzany gözden geçirmek, jemgyýetçilik pikirlerini soramak, daşky gurşawa täsir baradaky beýanat taýýarlamak, jemgyýetçilik pikirlerini gaýtadan soramak we karar kabul etmek. Bu iş birnäçe ýyl dowam edip biler. Eger karar bolmasa, taslama togtadyp biler. (Ilkinji jemgyýetçilik pikirlerini soramak möhleti heniz açylmady.)
Barlagçylar genetiki taýdan üýtgedilen hozlaryň azyk howpsuzlygyny barlamak üçin Azyk we derman serişdeleri administrasiýasyna başga arzalary tabşyrmagy meýilleşdirýärler we Daşky gurşawy goramak agentligi bu agajyň daşky gurşawa täsirini ähli genetiki taýdan üýtgedilen ösümlikler üçin talap edilýän Federal Pestitsidler Kanunyna laýyklykda gözden geçirer. Biologik. “Bu ylymdan has çylşyrymly!” diýip, tomaşaçylaryň biri aýtdy.
— Hawa. — Pauell razy boldy. — Ylym gyzykly. Ol gynandyryjy. (Ol soňra maňa şeýle diýdi: — Üç dürli edaranyň gözegçiligi artykmaçlykdyr. Ol daşky gurşawy goramakda innowasiýany hakykatdanam ýok edýär.)
Pauelliň topary öz agajynyň howpsuzdygyny subut etmek üçin dürli synaglary geçirdi. Olar arylaryň tozanlaryna oksalat oksidaza berdiler. Olar toprakdaky peýdaly kömelekleriň ösüşini ölçediler. Olar ýapraklary suwda galdyryp, olaryň t-a täsirini öwrendiler. Hiç bir barlagda hiç hili ýaramaz täsir görülmedi - aslynda, genetiki taýdan üýtgedilen iýmitiň netijesi käbir üýtgedilmedik agaçlaryň ýapraklaryndan has gowy. Alymlar hozlary analiz üçin Oak Ridge milli laboratoriýasyna we Tennessi ştatyndaky beýleki laboratoriýalara iberdiler we üýtgedilmedik agaçlaryň öndüren hozlary bilen hiç hili tapawut tapmadylar.
Şeýle netijeler düzgünleşdiriji edaralary rahatlandyryp biler. Olar GMO-lara garşy çykýan aktiwistleri asla razy etmez. “Monsanto” kompaniýasyndan pensiýa çykan alym Jon Dougherty Pauell-e mugt maslahat hyzmatlaryny berdi. Ol bu garşydaşlary “garşylyk” diýip atlandyrdy. Onýyllyklaryň dowamynda daşky gurşaw guramalary uzak garyndaş görnüşleriň arasynda genleri göçürmegiň garaşylmadyk netijelerine, mysal üçin tebigy ösümliklerden has ýokary bolan “super haşal otuny” döretmegiň ýa-da görnüşiň DNK-synda zyýanly mutasiýalaryň döremegine sebäp bolup biljek daşary ýurt genlerini girizmegiň mümkindigini duýduryp gelýärler. Şeýle hem, olar kompaniýalaryň patent almak we organizmleri gözegçilikde saklamak üçin gen inženerçiligini ulanýandygyndan howatyrlanýarlar.
Häzirki wagtda Pauell senagat çeşmelerinden gönüden-göni pul almaýandygyny we laboratoriýa berlen serişdeleriň "baglanyşykly däldigini" nygtady. Şeýle-de bolsa, "Ýerli Daşky Gurşaw Tory" atly guramanyň guramaçysy Brenda Jo MakManama 2010-njy ýylda Monsantonyň Çestnut Gaznasyna we onuň hyzmatdaş agentligi Nýu-Ýorka iki sany genetiki modifikasiya patentini beren ylalaşygyny görkezdi. (Pauell Monsanto bilen birlikde senagat goşantlarynyň umumy iş maýasynyň 4% -den az bölegini düzýändigini aýtdy.) MakManama Monsantonyň (2018-nji ýylda Bayer tarapyndan satyn alnan) agajyň geljekki gaýtalanmasyny goldamak arkaly gizlinlikde patent almaga synanyşýandygyna şübhelenýär. Özüni yhlasly taslama. "Monsan bütinleý ýaman" diýip, ol açyk aýtdy.
Pauell 2010-njy ýyldaky ylalaşykdaky patentiň möhleti gutarandygyny we ylmy edebiýatda agajynyň jikme-jikliklerini açyp görkezmek bilen agajyň patentlenip bilinmejekdigine göz ýetirendigini aýtdy. Emma ol munuň ähli aladalary aradan aýyrmajagyny düşündi. Ol: "Kimdir biriniň seniň diňe Monsanto üçin bir ýenjikdigini aýtjakdygyny bilýärin" diýdi. "Sen näme edip bilersiň? Seniň edip biljek hiç zatyň ýok" diýdi.
Takmynan bäş ýyl mundan ozal, Amerikan Çeştan Gaznasynyň ýolbaşçylary öz maksatlaryna diňe gibridizasiýa arkaly ýetip bilmejekdiklerine karar berdiler, şonuň üçin olar Powellyň genetiki inženerçilik maksatnamasyny kabul etdiler. Bu karar käbir pikir alyşmalara sebäp boldy. 2019-njy ýylyň martynda Gaznanyň Massaçusets-Rod-Aýlend bölüminiň prezidenti Lois Breault-Melican Buffaloda ýerleşýän gen inženerçiligine garşy gurama bolan Global Adalat Ekologiýa Taslamasyny (Global Adalat Taslamasy) delil getirip, wezipesinden çekildi; onuň adamsy Denis Melican hem geňeşden çykdy. Dennis maňa är-aýalyň Powellyň çeştanlarynyň genetiki inženerçilik arkaly beýleki täjirçilik agaçlarynyň güýçlendirilmegine ýol açýan "Troýan aty" bolup çykmagyndan aýratyn howatyrlanýandygyny aýtdy.
Oba hojalyk ykdysatçysy Susan Offutt 2018-nji ýylda tokaý biotehnologiýasy boýunça ylmy barlaglary geçiren Milli Ylymlar, Inženerçilik we Lukmançylyk Akademiýasynyň komitetiniň başlygy bolup işleýär. Ol hökümetiň düzgünleşdiriş prosesiniň biologik töwekgelçilikleriň dar meselesine gönükdirilendigini we GMO-a garşy aktiwistler tarapyndan gozgalan ýaly giň sosial meseleleri hiç haçan göz öňünde tutmaýandygyny belledi. “Tokaýyň içki gymmaty näme?” diýip, ol meseläniň mysaly hökmünde sorady, emma proses çözülmedi. “Tokaýlaryň öz artykmaçlyklary barmy? Gatnaşyk çözgütlerini kabul edende muny göz öňünde tutmaga ahlak borjumyz barmy?”
Meniň gürleşen alymlarymyň köpüsiniň Pauelliň agaçlary barada alada etmek üçin sebäbi ýok, sebäbi tokaý uly zyýan çekdi: agaç kesmek, magdan gazyp almak, ösüş we agaçlary ýok edýän mör-möjekleriň we keselleriň sany çäksiz köp. Olaryň arasynda kaştan solmagynyň açylyş dabarasydygy subut edildi. “Biz hemişe täze doly organizmleri ornaşdyrýarys” diýip, Nýu-Ýorkuň Millbruk şäherindäki Kari ekosistema institutynyň tokaý ekology Geri Lovett aýtdy. “Genetiki taýdan üýtgedilen kaştanlaryň täsiri has az”.
Wisconsin-Madison uniwersitetinden ýakynda pensiýa çykan tokaý ekologiýasy boýunça hünärmen Donald Waller has öňe gitdi. Ol maňa şeýle diýdi: “Bir tarapdan, men töwekgelçilik bilen sylagyň arasynda kiçijik deňagramlylyk döredýärin. Beýleki tarapdan, men töwekgelçilikler üçin kellämi gaşaýaryn”. Genetiki taýdan üýtgedilen bu agaç tokaý üçin howp döredip biler. Tersine, “sylagyň aşagyndaky sahypa syýa bilen dolup dur”. Ol solmaýan kestanyň ahyrsoňy bu göreşýän tokaýy ýeňjekdigini aýtdy. Adamlara umyt gerek. Adamlara simwollar gerek”.
Pauell asuda bolmaga meýilli, ýöne gen inženerçiligine şübhelenýänler ony titräp bilerler. Ol şeýle diýdi: “Olar maňa düşnükli däl”. “Olar ylmy esasda däl”. Inženerler has gowy awtoulaglary ýa-da smartfonlary öndürende, hiç kim şikaýat etmeýär, şonuň üçin ol has gowy dizaýn edilen agaçlarda näme kemçilik bardygyny bilmek isleýär. “Bu kömek edip biljek gural” diýip, Pauell aýtdy. “Näme üçin bu guraly ulanyp bilmeýändigimizi aýdýarsyňyz? Biz Fillips otwýortkasyny ulanyp bileris, ýöne adaty otwýortkany däl we tersine?”
2018-nji ýylyň oktýabr aýynyň başynda men Pauell bilen Sirakuzanyň günortasyndaky ýumşak meýdan stansiýasyna gitdim. Ol amerikan kestan görnüşleriniň geljeginiň ösmegine umyt edýärdi. Bu ýer diýen ýaly çöl we agaçlaryň ösmegine rugsat berilýän seýrek ýerleriň biridir. Uzak wagtlap taşlanan ylmy-barlag taslamasynyň önümi bolan sosna we leçka agaçlarynyň beýik plantasiýalary gündogara, agdyklyk edýän ýelden daşda egilip, bu bolsa bu ýere birneme gorkunç duýgy berýär.
Pauelliň laboratoriýasyndaky ylmy işgär Endrýu Nýuhaus alymlar üçin iň gowy agaçlaryň biri, Günorta Wirjiniýadan getirilýän ýabany kestanyň üstünde işleýär. Agaç takmynan 25 fut beýiklikde we 10 fut beýiklikdäki keýik gaşy bilen gurşalan tötänleýin ýerleşdirilen kestanyň bagynda ösýär. Mekdep sumkasy agajyň käbir şahalarynyň ujuna daňylypdy. Nýuhaus içki plastik torbanyň alymlaryň iýun aýynda ýüz tutan Darling 58 tozanynda gabalyp galandygyny, daşky metal tor torbanyň bolsa sinjablaryň ösüp çykýan çişlerden daşda saklandygyny düşündirdi. Tutuş gurluş Birleşen Ştatlaryň Oba hojalyk ministrliginiň berk gözegçiligi astynda; düzgünleşdirilmezden öň, gaşymda ýa-da ylmy işgär laboratoriýasynda genetiki taýdan goşulan genleri bolan agaçlardan tozan ýa-da hozlary bölüp almak gerek.
Nýuhaus şahalarda ýygnalyp bolýan budama gaýçylaryny işledi. Arka bilen çekende, pyçak döwüldi we halta düşdi. Nýuhaus çaltlyk bilen indiki halta goýlan şaha geçdi we prosesi gaýtalady. Pauell düşen haltalary ýygnady we olary uly plastik hapa haltasyna saldy, biohowply materiallary gaýtadan işlemek ýaly.
Laboratoriýa gaýdyp gelenlerinden soň, Nýuhaus we Hanna Pilkeý haltany boşadyp, ýaşyl burrlardan goňur hozlary çalt çykardylar. Olar tikenleriň derisine girmegine ýol bermezlige üns berýärler, bu bolsa kestan barlaglarynda hünär howpydyr. Öň ​​olar genetiki taýdan üýtgedilen ähli gymmatly hozlary halaýardylar. Bu gezek olar ahyrsoňy köp hoz gazandylar: 1000-den gowrak. “Biziň hemmämiz şatlykly kiçijik tanslary edýäris” diýip, Pirkeý aýtdy.
Şol günüň ikinji ýarymynda Pauell şaştanlary foýedäki Neil Pattersonyň ofisine alyp gitdi. Ýerli halklaryň güni (Kolumb güni) we ESF-iň Ýerli halklar we daşky gurşaw merkeziniň kömekçi direktory Patterson ýaňy kampusyň dörtden bir böleginden gaýdyp gelipdi, ol ýerde ýerli halklaryň iýmitleriniň görkezilişine ýolbaşçylyk etdi. Onuň iki çagasy we gyz dogany ofisde kompýuterde oýnap ýörler. Hemmeler hozlaryň gabygynyň daşyny arassalap iýdiler. “Olar henizem biraz ýaşyl” diýip, Pauell gynanç bilen aýtdy.
Pauelliň sowgady köp maksatly. Ol tohumlary paýlaýar, Pattersonyň ulgamyny ulanyp, birnäçe ýylyň içinde genetiki taýdan üýtgedilen tozanlary alyp boljak täze ýerlerde kestan ekmegi umyt edýär. Şeýle hem, ol çeýe kestan diplomatiýasyna gatnaşdy.
Patterson 2014-nji ýylda ESF tarapyndan işe alnanda, ol Pauelliň Onondaga Milletiniň ýaşaýan territoriýasyndan bary-ýogy birnäçe mil uzaklykda ýerleşýän genetiki taýdan özgerdilen agaçlar bilen synag geçirýändigini bildi. Soňky agaç Sirakuzanyň günortasynda birnäçe mil uzaklykda ýerleşýän tokaýda ýerleşýär. Patterson taslamanyň üstünlikli tamamlansa, kesellere garşy göreşiji genleriň ahyrsoňy ýere girip, ol ýerdäki galan kestanlar bilen kesişjekdigine we şeýdip Onodaganyň kimligi üçin möhüm bolan tokaýy üýtgedjekdigine düşündi. Şeýle hem, ol ýerli jemgyýetlerden käbir aktiwistleri öz içine alýan aktiwistleriň genetiki taýdan özgerdilen organizmlere garşy başga ýerlerde garşy durmagyna sebäp bolýan aladalar barada eşitdi. Mysal üçin, 2015-nji ýylda Ýurok taýpasy öz ekinleriniň we losos balyklarynyň hapalanmagy mümkinçiligi baradaky aladalar sebäpli Demirgazyk Kaliforniýada GMO rezervasiýalaryny gadagan etdi.
“Men munuň biziň başymyzdan geçendigini bilýärin; biz iň bolmanda gürleşmeli” diýip, Patterson maňa aýtdy. ESF tarapyndan geçirilen 2015-nji ýyldaky Daşky gurşawy goramak agentliginiň ýygnagynda Pauell Nýu-Ýorkuň ýerli halklarynyň agzalaryna gowy taýýarlanan çykyş etdi. Çykyşdan soň, Patterson birnäçe lideriň: “Biz agaç ekmeli!” diýendigini ýatlady. Olaryň höwesi Pattersony geň galdyrdy. Ol: “Men muny garaşmadym” diýdi.
Şeýle-de bolsa, soňky gürrüňler olaryň köpüsiniň şabaly agajynyň däp bolan medeniýetinde nähili rol oýnandygyny hakykatdanam ýadynda saklaýandygyny görkezdi. Pattersonyň yzarlaýyş barlaglary oňa jemgyýetçilik bidüzgünçilikleriniň we ekologiýa weýrançylygynyň bir wagtyň özünde bolup geçýän döwründe ABŞ hökümetiniň giň gerimli mejbury demobilizasiýa we assimiliasiýa meýilnamasyny durmuşa geçirýändigini we epidemiýanyň gelip ýetendigini aýtdy. Başga köp zatlar ýaly, bu sebitde ýerli şabaly medeniýeti hem ýitip gitdi. Patterson şeýle hem genetiki inženerçilige bolan garaýyşlaryň dürli-dürlidigini anyklady. Onodanyň lakros taýajyklaryny öndüriji Alfi Jak şabaly agajyndan taýajyklar ýasamaga höwesli we taslamany goldaýar. Beýlekiler bolsa töwekgelçiligiň gaty ulydygyny pikir edýärler we şonuň üçin agaçlara garşy çykýarlar.
Patterson bu iki pozisiýany düşünýär. Ol ýakynda maňa: "Bu jübi telefon we meniň çagam ýaly" diýdi. Ol çagasynyň koronawirus pandemiýasy sebäpli mekdepden öýüne gaýdyp gelýändigini belledi. "Bir gün men olaryň bilen habarlaşmak üçin ähli zady etdim, olar öwrenýärler. Ertesi gün bolsa, geliň, şol zatlardan dynalyň" diýdi. Emma Pauell bilen ýyllaryň dowamynda geçirilen söhbetdeşlik onuň şübhesini gowşatdy. Ýakynda ol 58 Darling agajynyň ortaça neslinde girizilen genleriň bolmajagyny, ýagny asyl ýabany kestanlaryň tokaýda ösmegini dowam etdirjekdigini bildi. Patterson munuň uly meseläni aradan aýyrandygyny aýtdy.
Oktýabr aýyndaky saparymyzda ol maňa GM taslamasyny doly goldap bilmeýändiginiň sebäbiniň, Pauelliň agaç bilen ýa-da agaç bilen özara gatnaşykda bolýan adamlaryň aladasyny edýändigini bilmeýändigi bilen baglanyşyklydygyny aýtdy. “Men onuň üçin näme bardygyny bilmeýärin” diýip, Patterson döşüne kakyp aýtdy. Ol diňe adam bilen kestananyň arasyndaky gatnaşyk dikeldilse, bu agajy yzyna almagyň zerurdygyny aýtdy.
Şu maksat bilen, ol Powelliň beren hozlaryny kaştan pudingi we ýag ýasamak üçin ulanmagy meýilleşdirýändigini aýtdy. Ol bu tagamlary Onondaganyň territoriýasyna getirip, adamlary gadymy tagamlaryny täzeden açmaga çagyrar. Ol şeýle diýdi: “Men şeýle umyt edýärin, bu köne dostuňyz bilen salamlaşmak ýaly. Diňe geçen gezek saklanan ýeriňizden awtobusa münmeli”.
Pauell ýanwar aýynda Templeton World Haýyr-sahawat gaznasyndan 3,2 million dollarlyk sowgat aldy, bu bolsa Pauelliň gözegçilik edaralarynda iş alyp barmagyna we ylmy-barlag işlerini genetikadan tutuş landşaft abatlaýyş işleriniň hakyky hakykatyna çenli giňeltmegine mümkinçilik berer. Eger hökümet oňa ak pata berse, Pauell we Amerikan Kaştan gaznasynyň alymlary onuň güllemegine rugsat berip başlarlar. Tozan we onuň goşmaça genleri beýleki agaçlaryň garaşýan gaplaryna üflener ýa-da süpüriler, şeýle hem genetiki taýdan üýtgedilen kaştanlaryň ykbaly gözegçilik edilýän tejribe gurşawyndan garaşsyz ýagdaýda ýüze çykar. Geniň meýdanda hem, laboratoriýada hem saklanyp biljekdigini göz öňünde tutup, bu näbelli we tokaýda ýaýrar - bu alymlaryň isleýän, ýöne radikallaryň gorkýan ekologiýa nokady.
Kaştan agajy gowşadylandan soň, ony satyn alyp bolýarmy? Hawa, Nýuhaus şeýle meýilnamanyň bardygyny aýtdy. Barlagçylardan her hepde agaçlaryň haçan elýeterli boljakdygy soralýar.
Pauell, Nýuhaus we onuň kärdeşleriniň ýaşaýan dünýäsinde tutuş ýurduň öz agajyny garaşýandygyny duýmak aňsat. Şeýle-de bolsa, ylmy-barlag fermasyndan demirgazykda, Sirakuzanyň merkezi arkaly gysga aralykda awtoulag sürmek, amerikan kaştanlarynyň ýitip gitmeginden bäri daşky gurşawda we jemgyýetde nähili çuňňur üýtgeşmeleriň bolandygyny ýatladýar. Kaştan Haýts Draýw Sirakuzanyň demirgazygynda ýerleşýän kiçi bir şäherçede ýerleşýär. Bu giň ýollary, arassa gazonlary we käwagt öň tarapyndaky howlusy bilen bezelen kiçi bezeg agaçlary bolan adaty ýaşaýyş köçesidir. Agaç kompaniýasy kaştanlaryň dikeldilmegine mätäçlik duýmaýar. Kaştanlara esaslanýan özbaşdak oba hojalyk ykdysadyýeti düýbünden ýitip gitdi. Aşa gaty burçlardan ýumşak we süýji hozlary diýen ýaly hiç kim çykarmaýar. Köp adamlar tokaýda hiç zadyň ýetmeýändigini hem bilmeýän bolmagy mümkin.
Men Onondaga kölüniň kenarynda uly ak kül agajynyň kölegesinde saklandym we agşamlyk naharyny iýdim. Agajyň içinde açyk ýaşyl çal reňkli mör-möjekler bardy. Gabykdaky mör-möjekleriň döreden deşiklerini görüp bilýärin. Ol ýapraklaryny döküp başlaýar we birnäçe ýyldan soň ölüp, ýykylyp biler. Merilenddäki öýümden şu ýere gelmek üçin, ýoluň gyrasynda ýalaňaç şahalary ösüp duran müňlerçe gury kül agajynyň ýanyndan geçdim.
Appalaçiýada kompaniýa aşaky kömür almak üçin Bitlahuanyň has uly meýdanyndan agaçlary gyryp çykardy. Kömür ýurdunyň merkezi öňki kaştan ýurdunyň merkezi bilen gabat gelýär. Amerikan kaştan gaznasy taşlanan kömür känlerinde agaç ekýän guramalar bilen işleşdi we kaştan agaçlary häzir betbagtçylykdan ejir çeken müňlerçe gektar ýerde ösýär. Bu agaçlar bakteriýalaryň zyýanyna çydamly gibridleriň diňe bir bölegidir, ýöne olar bir gün gadymy tokaý ägirdleri bilen bäsleşip biljek täze nesil agaçlar bilen sinonim bolup bilerler.
Geçen maý aýynda atmosferadaky uglerod dioksidiniň konsentrasiýasy ilkinji gezek millionda 414,8 bölege ýetdi. Beýleki agaçlar ýaly, amerikan kestanlarynyň suwdan başga agramy uglerodyň ýarysyna golaýdyr. Bir bölek ýerde ösdürip bolýan zatlaryň az sanlysy ösýän kestan agajyndan has çalt uglerody howadan siňdirip bilýär. Şuny göz öňünde tutup, geçen ýyl "Wall Street Journal" gazetinde çap edilen makalada: "Geliň, başga bir kestan fermasy dörediň" diýlip teklip edildi.