Şanhaý Jiaotong uniwersitetiniň bir toparynyň geçiren gözleginiň netijeleri, formik turşusynyň Altsgeýmer keseliniň irki görnüşini (AD) anyklap bilýän duýgur siýdik biomarkeridigini görkezýär. Bu netijeler arzan we amatly köpçülikleýin barlag üçin ýol açyp biler. Doktor Ýifan Wang, doktor Çihao Guo we kärdeşleri “Siýdikdäki formik turşusynyň täze potensial Altsgeýmer biomarkeri hökmünde ulgamlaýyn bahalandyrylmagy” atly makalany “Frontiers in Aging Neuroscience” žurnalynda çap etdiler. Awtorlar öz beýanatlarynda şeýle netijä geldiler: “Siýdikdäki formik turşusy Altsgeýmer keseliniň irki barlagy üçin ajaýyp duýgurlyga eýedir... Siýdikde Altsgeýmer keseliniň biomarkerlerini anyklamak amatly we ykdysady taýdan amatlydyr. Ol gartaşan adamlaryň yzygiderli lukmançylyk barlagyna girizilmelidir”.
Awtorlar demensiýanyň iň köp ýaýran görnüşi bolan AD-niň progressiw kognitiw we özüni alyp barş bozulmalary bilen häsiýetlendirilýändigini düşündirýärler. AD-niň esasy patologiki alamatlaryna daşky amiloid β (Aβ)-nyň adatdan daşary toplanmagy, neýrofibrillýar tau dolaşyklarynyň adatdan daşary toplanmagy we sinaps zeperlenmesi girýär. Şeýle-de bolsa, topar "AD-niň patogenezi doly düşünilmedi" diýip dowam etdi.
Altsgeýmer keseli bejergi üçin gaty giç bolýança duýulman galyp biler. “Bu dowamly we gizlin dowamly kesel, ýagny açyk kognitiw bozulmalar ýüze çykmazdan öň köp ýyllap ösüp we dowam edip biler” diýip, awtorlar aýdýarlar. “Keseliň irki tapgyrlary gaýtaryp bolmajak demensiýa tapgyryndan öň bolýar, bu bolsa goşulyşmak we bejermek üçin altyn penjiredir. Şonuň üçin gartaşan adamlarda Altsgeýmer keseliniň irki tapgyrlaryny anyklamak üçin giň gerimli barlag geçirmek zerurdyr”.
Köpçülikleýin barlag maksatnamalary keseli irki tapgyrda anyklamaga kömek etse-de, häzirki diagnostika usullary adaty barlag üçin gaty kyn we gymmat. Pozitron emissiýa tomografiýasy-kompýuter tomografiýasy (PET-CET) irki Aβ çökündilerini anyklap biler, ýöne gymmat we hassalary radiasiýa sezewar edýär, Altsgeýmer keselini anyklamaga kömek edýän biomarker barlaglary bolsa hassalar üçin ýigrenji bolup biljek beýni-oňurga suwuklygyny almak üçin inwaziw gan almak ýa-da bel deşilmegini talap edýär.
Barlagçylar birnäçe barlaglaryň hassalary AD-niň siýdik biomarkerlerini barlamak üçin barlamak mümkindigini görkezýändigini belleýärler. Siýdik analizi inwaziw däl we amatly, bu bolsa ony köpçülikleýin barlamak üçin amatly edýär. Emma alymlar öň AD-niň siýdik biomarkerlerini anyklan bolsalar-da, hiç biri keseliň irki tapgyrlaryny anyklamak üçin amatly däl, bu bolsa irki bejergi üçin altyn penjiräniň henizem belli däldigini aňladýar.
Wang we onuň kärdeşleri öň formaldegidi Altsgeýmer keseliniň siýdik biomarkeri hökmünde öwrendiler. “Soňky ýyllarda formaldegidiň metabolizminiň anomaliýal bolmagy ýaş bilen baglanyşykly kognitiw bozulmalaryň esasy aýratynlyklarynyň biri hökmünde ykrar edildi” diýýärler. “Öňki gözlegimizde siýdik formaldegidiniň derejesi bilen kognitiw funksiýanyň arasyndaky arabaglanyşyk barada habar berildi, bu bolsa siýdik formaldegidiniň AD-niň irki diagnozyny goýmak üçin mümkin bolan biomarker bolup durýandygyny görkezýär”.
Şeýle-de bolsa, keselleri irki anyklamak üçin formaldegidiň biomarker hökmünde ulanylmagynda kämilleşdiriş mümkinçilikleri bar. Ýakynda çap edilen gözleglerinde topar formaldegidiň metaboliti bolan formatyň biomarker hökmünde has gowy işleýändigini görmek üçin oňa ünsi jemledi.
Barlag toparyna dürli agyrlykdaky Altsgeýmer keselinden ejir çekýän näsaglar, şeýle hem kognitiw taýdan kadaly sagdyn gözegçilik gatnaşyjylary bilen birlikde 574 adam girdi. Barlagçylar siýdik biomarkerlerinde tapawutlary gözlemek üçin gatnaşyjylaryň siýdigini we gan nusgalaryny seljerdiler we psihologik bahalandyrma geçirdiler. Gatnaşyjylar diagnozlaryna esaslanyp bäş topara bölündiler: kognitiw taýdan kadaly (NC) 71 adam, subýektiw kognitiw pese gaçyş (SCD) 101, ýeňil kognitiw bozulmasy ýok (CINM), kognitiw bozulmasy 131, ýeňil kognitiw bozulmasy (MCI) 158 adam we BA bilen 113 adam.
Barlagda siýdik formik turşusynyň derejesiniň Altsgeýmer keseliniň ähli toparlarynda ep-esli ýokarlanandygy we sagdyn gözegçilik toparyna, şol sanda irki subýektiw kognitiw pese gaçyş toparyna garanyňda kognitiw pese gaçyş bilen baglanyşyklydygy anyklandy. Bu formik turşusynyň AD-niň irki tapgyry üçin duýgur biomarker bolup hyzmat edip biljekdigini görkezýär. “Bu barlagda biz ilkinji gezek siýdik formik turşusynyň derejesiniň kognitiw pese gaçyş bilen üýtgeýändigini habar berýäris” diýdiler olar. “Siýdik formik turşusy AD-ni anyklamakda özboluşly netijeliligini görkezdi. Mundan başga-da, SCD diagnoz toparynda siýdik formik turşusy ep-esli ýokarlandy, bu bolsa siýdik formik turşusynyň AD-ni irki anyklamak üçin ulanylyp bilinjekdigini aňladýar”.
Gyzykly tarapy, alymlar siýdikdäki format derejesini gandaky Altsgeýmeriň biomarkerleri bilen birleşdirip seljerende, keseliň tapgyryny hassalarda has takyk çaklap biljekdiklerini anykladylar. Şeýle-de bolsa, Altsgeýmeriň keseli bilen formik kislotanyň arasyndaky baglanyşygy düşünmek üçin has köp gözleg geçirmek zerurdyr.
Şeýle-de bolsa, awtorlar şeýle netijä geldiler: “Siýdik formatynyň we formaldegid derejeleri diňe bir AD-ni NC-den tapawutlandyrmak üçin däl, eýsem AD keseliniň tapgyry üçin plazma biomarkerleriniň öňünden aýdylýan takyklygyny ýokarlandyrmak üçin hem ulanylyp bilner. Diagnoz üçin mümkin bolan biomarkerler”.