Ölümden soňky müňlerçe beýni nusgalarynyň täze gözlegine görä, immun ulgamynyň işine gatnaşýan genler awtizm ýaly käbir newrologik we psihiki bozulmalary bolan adamlaryň beýnisinde atipik ekspresiýa nusgalaryna eýedir.
Öwrenilen 1275 immun geniniň 765-si (60%) alty keseliň biri bolan ulularyň beýnisinde artykmaç ýa-da pes ekspresiýa edildi: autizm, şizofreniýa, bipolýar bozulma, depressiýa, Altsgeýmer keseli ýa-da Parkinson keseli. Bu ekspresiýa nusgalary her bir ýagdaýda üýtgeýär, bu bolsa her biriniň özboluşly "goşmaçalarynyň" bardygyny görkezýär diýip, Nýu-Ýorkuň Sirakuza şäherindäki Demirgazyk Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň psihiatriýa we özüni alyp barş ylymlary professory, baş ylmy işgäri Çunýu Liu aýtdy.
Liunyň pikiriçe, immun genleriniň ekspresiýasy iltihaplanmanyň alamaty bolup hyzmat edip biler. Bu immun aktiwleşmesi, esasanam göwrelilik döwründe, autizm bilen baglanyşyklydyr, emma onuň nähili mehanizm arkaly ýüze çykýandygy belli däl.
“Meniň pikirlerime görä, immun ulgamy beýni kesellerinde möhüm rol oýnaýar” diýip, Liu aýtdy. “Ol uly oýunçy”.
Bu gözlege gatnaşmadyk Wisconsin-Madison uniwersitetiniň biologiki psihologiýa boýunça hormatly professory Kristofer Kou, gözlegden immun işjeňliginiň haýsydyr bir keseliň döremeginde ýa-da keseliň özüniň rol oýnaýandygyny düşünip bolmaýandygyny aýtdy. Bu bolsa immun işjeňliginiň üýtgemegine getirdi. Eýýup.
Liu we onuň topary ölümden soňky 2467 beýni nusgasyndaky 1275 immun geniniň ekspresiýa derejesini seljerdiler, şol sanda autizmli 103 adam we gözegçilik topary bolan 1178 adam. Maglumatlar iki transkriptom maglumat bazasyndan, ArrayExpress we Gene Expression Omnibus-dan, şeýle hem öň çap edilen beýleki barlaglardan alyndy.
Autizmli näsaglaryň beýnisinde 275 geniň ortaça ekspresiýa derejesi gözegçilik toparyndakydan tapawutlanýar; Altsgeýmer näsaglarynyň beýnisinde dürli görnüşde ekspresiýa edilen 638 gen bar, ondan soň şizofreniýa (220), Parkinson (97), bipolýar (58) we depressiýa (27).
Autistik erkeklerde autistik aýallara garanyňda has üýtgeýän häsiýetler bardy we depressiýadaky aýallaryň beýnisi depressiýadaky erkekleriňkiden has tapawutlanýardy. Galan dört ýagdaýda jyns tapawutlary bolmady.
Autizm bilen baglanyşykly beýan ediş görnüşleri beýleki psihiki kesellere garanyňda Altsgeýmer we Parkinson ýaly newrologik keselleri has köp ýatladýar. Kesgitleme boýunça, newrologik keseller beýniniň belli fiziki aýratynlyklaryna, meselem, Parkinson keselinde dopaminergik neýronlaryň häsiýetli ýitgisine eýe bolmaly. Barlagçylar autizmiň bu aýratynlygyny heniz kesgitlemediler.
“Bu [meňzeşlik] diňe öwrenmeli goşmaça ugry üpjün edýär” diýip, Liu aýtdy. “Belki, bir gün biz patologiýany has gowy düşüneris”.
Bu kesellerde iň köp üýtgeýän iki gen, CRH we TAC1, boldy: Parkinson keselinden başga ähli kesellerde CRH peseldildi, depressiýadan başga ähli kesellerde bolsa TAC1 peseldildi. Iki gen hem beýniniň immun öýjükleri bolan mikrogliýanyň işjeňleşmegine täsir edýär.
Koe atipik mikrogliýanyň aktiwleşmesiniň "normal neýrogenez we sinaptogenez prosesine päsgel berip" biljekdigini, şonuň ýaly-da dürli şertlerde neýron işjeňligini bozup biljekdigini aýtdy.
2018-nji ýylda ölümden soňky beýni dokumalarynyň öwrenilmeginde astrositler we sinaptiki funksiýa bilen baglanyşykly genleriň autizm, şizofreniýa ýa-da bipolýar bozulmasy bolan adamlarda deň derejede ekspresiýa edilýändigi anyklandy. Emma gözlegde mikroglial genleriň diňe autizmli näsaglarda artykmaç ekspresiýa edilýändigi anyklandy.
Immunitet genleriniň has işjeňleşýän adamlarda "neýroiltihaplanma keseli" bolup biler diýip, Daniýanyň Kopengagen uniwersitetiniň biologik we takyk psihiatriýa professory, bu işe gatnaşmadyk Maýkl Benros aýtdy.
"Bu mümkin bolan kiçi toparlary anyklamak we olara has anyk bejergileri teklip etmek gyzykly bolup biler" diýip, Benrot aýtdy.
Bu gözlegde beýni dokumalarynyň nusgalarynda görülen ekspresiýa üýtgeşmeleriniň köpüsiniň şol bir keselli adamlaryň gan nusgalaryndaky gen ekspresiýa nusgalarynyň maglumatlar toplumynda ýokdugy anyklandy. Bu gözlege gatnaşmadyk UC Dewis uniwersitetiniň MIND institutynyň psihiatriýa we özüni alyp barş ylymlary professory Sintiýa Şumann "garaşylmadyk" tapyndy beýniniň gurluşyny öwrenmegiň möhümdigini görkezýär diýip aýtdy.
Liu we onuň topary beýni keseliniň döremegine sebäp bolýan iltihabyň sebäp bolup-bolmaýandygyny has gowy düşünmek üçin öýjük modellerini döredýärler.
Bu makala aslynda autizm boýunça öňdebaryjy ylmy-barlag habarlary web sahypasy bolan Spectrum-da çap edildi. Bu makalany sitirläň: https://doi.org/10.53053/UWCJ7407